| < Sierpień 2017 > |
Pn Wt Śr Cz Pt So N
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      



© Archiwum Ryszarda Matuszewskiego
Warszawa 2009-2017
http://ryszardmatuszewski.blox.pl
All rights reserved



Administracja strony:
Mariusz Kubik

e-mail


































































* * *

Materiały (w szczególności: zdjęcia, teksty, multimedia, elementy grafiki) zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione są prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Wykorzystywanie ich w innych serwisach internetowych, na blogach itp. wymaga zgody. Dotyczy to przede wszystkim materiałów pochodzących od osób trzecich (np. zdjęć z Agencji Fotograficznych).


statystyka


czwartek, 06 maja 2010


.
„Poezja polska 1914-1939. Antologia” (wybór i opracowanie: Ryszard Matuszewski, Seweryn Pollak), Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1962, 1965, wydanie poszerzone, t I/II 1984, ISBN 83-07-00395-4)

*   *   *

Ze słowa wstępnego (fragmenty)

Antologie dające przegląd poezji polskiej w jej rozwoju historycznym do niedawna zamykano zazwyczaj na roku 1918 i na poezji Staffa. Od zakończenia pierwszej wojny światowej zaczynała się współczesność, jej zawiłe problemy i brak historycznej perspektywy. Ten punkt graniczny miał i właściwie ma do dziś swoje uzasadnienie. Od początków dwudziestolecia datują się dzieje nowoczesnej poezji polskiej, jeśli nie brać pod uwagę jej wielkich prekursorów i nie sięgać, jak proponuje Mieczysław Jastrun jako do Jej źródeł - aż do Norwida, tak Jak Francuzi sięgają do Baudelaire'a. Ale nie trzeba cofać się tak daleko, by dziś […] widzieć już w czasach, które ją bezpośrednio poprzedzają, zamkniętą epokę historyczną. Antologia poezji okresu międzywojennego, którą przedstawiamy czytelnikowi, posiada już wyraźnie taki retrospektywny i historyczny charakter.

Jest to oczywiście historyczność względna. Poezja dwudziestolecia stanowi bowiem do dziś przedmiot sporów właśnie dlatego, ze jest inicjacją naszej współczesności. Inaczej widzą ją kontynuatorzy Istniejącego już podówczas nurtu awangardowego, inaczej reprezentanci tradycji, na którą składają się zarówno swoiście przekształcone elementy symbolizmu i parnasizmu, jak dominujące w poezji naszej dziedzictwo romantyczne.

Toteż nie jest może tak wielkim paradoksem, że paru prób prezentacji dorobku poetyckiego dwudziestolecia dokonane na bieżąco, w latach międzywojennych, nie ponawiano zaś tych prób po roku 1945, w okresie, który - zdawałoby się - stworzył już dla owej epoki pewną perspektywę. Antologiści dwudziestolecia (Adam Galiński: Poezja Polski Odrodzonej 1918—1930, Ludwik Fryde i Antoni Andrzejewski: Antologia współczesnej poezji polskiej 1918 - 1938) mogli korzystać z przywileju autorów dokonujących próby podsumowania i wyboru „na gorąco”. Po wojnie rzecz domagała się już spojrzenia historycznego, a na spojrzenie takie nie od razu można było się zdobyć. I dzisiejszy punkt widzenia oraz możliwości ogarnięcia tej epoki trudno uważać za ostateczne.

Wspomniane wyżej antologie poezji dwudziestolecia - pomijając ich niepełność, a w wypadku Galińskiego także i bałamutność - są dziś unikatami, nieomal białymi krukami bibliotecznymi. W latach ostatnich podjęto wiele cząstkowych prób teoretycznego ustosunkowania się do problemów liryki międzywojennej, dokonano też wielu cennych reedycji dzieł poetów tego okresu. Nie pojawiła się natomiast dotąd książka, która byłaby porównawczym obrazem nurtów i tendencji poetyckich owej epoki i w której czytelnik znalazłby materiał do własnych rozważań nad tym, co z poezji omawianego przez nas okresu przetrwało, a co okazało się przemijające, co budzi do dziś żywy zachwyt, a co tylko uśmiech i wzruszenie ramion.

Byłoby oczywiście lekkomyślnością z naszej strony przypuszczenie, iż obraz poezji dwudziestolecia, który przedstawiamy, wolny jest całkowicie od sugestii interpretacyjnych. Jak każda antologia, jest on rezultatem selekcji dokonywanej przez jej „układaczy” - i jako taki może i powinien budzić sprzeczne sądy, cieszyć jednych, a irytować i oburzać innych. Byłoby ze wszech miar pożądane, aby po ukazaniu się tego wyboru powstały - w ciągu lat najbliższych - inne, dotyczące tego samego okresu i dające inny wariant obrazu, inne spojrzenie. W zasadzie oczywiście chodziło nam o możliwie pełne zobrazowanie epoki poetyckiej, o niepominięcie żadnego z ważniejszych nurtów, które się na ten obraz złożyły.

Nie trzeba wyjaśniać, że w praktyce stworzenie takiego obrazu epoki poetyckiej nastręcza wiele trudności. Żaden wybór i żaden układ nie jest doskonały. Jeśli chodzi o sprawę zasad wyboru - dwie kwestie nasuwają się przede wszystkim. Zbiór nazwisk możliwie pełny czy antologia wyselekcjonowana - to kwestia pierwsza. Zasada doboru wierszy „pięknych” (pomijamy tu względność tego pojęcia) - czy też wierszy „charakterystycznych” - to kwestia druga. Przy antologii nazbyt wyselekcjonowanej odpaść by musiało sporo pomniejszych poetów, co o tyle chybiałoby celu, jaki .sobie zakreśliliśmy, że czyniłoby z antologii książkę złożoną w dużej mierze z wierszy już czytelnikowi niejednokrotnie przypominanych. Natomiast niebezpieczeństwa nadmiernego rozszerzania granic antologii są aż nadto oczywiste: próba zbliżenia się do wręcz nieosiągalnego, gdy chodzi o tak bliską nam epokę, „zbioru poetów wszystkich” - dałaby w rezultacie książkę całkowicie nieczytelną.

Dylematu „uroda czy reprezentatywność” staraliśmy się też nie rozstrzygać w sposób doktrynerski. Bywały szczęśliwe wypadki, gdy się te dwa rodzaje kryteriów pokrywały. Kiedy indziej, jak np. w wypadku poetów, którzy w pewnym okresie swej twórczości związani byli z określonymi kierunkami, chodziło nam wyraźnie o dobór wierszy reprezentatywnych dla tych kierunków. Staraliśmy się jednak również nie rezygnować w miarę możliwości z wierszy, które umownie nazywaliśmy „wierszami naszej młodości" i które stanowią w naszym przekonaniu trwały ślad epoki, odbity w gustach estetycznych pokolenia w niej wyrosłego. Tymiż względami powodowani, dążyliśmy w miarę możności do zachowania pewnych proporcji między najświetniejszymi poetami epoki a pomniejszymi.

Choć staraliśmy się nie pominąć w antologii żadnego z czynnych w tym czasie ugrupowań, nie wszystkie spośród nich są reprezentowane pełnym wachlarzem nazwisk. Byli poeci, w których dorobku nie znaleźliśmy utworu bądź dostatecznie charakterystycznego, bądź takiego, który by dał się bez zgrzytu w antologię wkomponować. Czasem te trudności kompozycyjne dotyczyły w ogóle pewnych rodzajów poetyckich. Tak więc np. twórczość poetów-satyryków jest uwzględniona w sposób minimalny, nieledwie symboliczny, w zasadzie bowiem dajemy antologię liryki. Również tylko symbolicznie zaznaczona została w antologii samorodna twórczość poetów ludowych, stanowiąca zupełnie swoiste zjawisko kulturalne o odmiennym rytmie rozwojowym niż ten, który decydował o charakterze twórczości epoki. […]

Zdecydowani byliśmy od początku na układ „chronologiczny”. Ba! Tylko jak go przeprowadzić? Trzymanie się przyjętego ostatnio w zbiorach poezji dziewiętnastowiecznej (Tuwim, Hertz) układu według dat urodzin pisarzy okazało się w odniesieniu do antologii okresu międzywojennego szczególnie niepraktyczne. Wynika to z wielonurtowości poezji tego okresu. Układ taki, nieco mechaniczny, wprowadziłby do antologii nieprawdopodobny chaos, powodując rozbicie grup środowiskowych, zatarcie wyraźnej odrębności kierunków, kolidowałby poza tym z nie mniej ważną niż wiek pisarzy - chronologią debiutów.

Ale i na tej ostatniej oprzeć się trudno, bywały bowiem debiuty spóźnione, bywały też takie, które wyprzedzały moment Istotnego wkroczenia poety we właściwy swój nurt, w krąg zjawisk, które go później określiły (np. wczesne debiuty Czyżewskiego, Zegadłowicza). W tej sytuacji zdecydowaliśmy się na układ, który - jak się nam wydaje – stosunkowo najbardziej rozjaśnia skomplikowany obraz epoki.

Trzymając się w zasadzie najogólniejszej linii chronologicznej, łamiemy ją w szczegółach, umieszczając obok siebie poetów związanych wspólnym startem, wspólnym udziałem w młodzieńczych grupach poetyckich, wspólnym środowiskiem, a co za tym idzie, podobnym punktem wyjścia drogi poetyckiej, niezależnie od późniejszych zróżnicowań.

Sprecyzowania ściślejszego i poniekąd mechanicznego wymagał natomiast problem ram czasowych antologii. Jako granice objętego nią okresu przyjęliśmy lata 1914 i 1939, daty wybuchu I i II wojny światowej. Druga z tych dat zdaje się nie budzić wątpliwości: wrzesień 1939 stanowi cezurę dość oczywistą, aczkolwiek jasne jest, że żadne granice nie są ścisłe, gdy chodzi o rozwój nurtów artystycznych. Wyjaśnienia wymaga natomiast, dlaczego do poezji, zwanej potocznie poezją dwudziestolecia, włączyliśmy utwory z lat pierwszej wojny światowej.

Gdyby chcieć sięgnąć do źródeł nowych kierunków poetyckich, pojawiających się u progu Polski niepodległej, nawet cofnięcie się do r. 1914 nie okazałoby się wystarczające. Ekspresjonizm, futuryzm, kierunki inspirujące najmłodszą twórczość poetycką pierwszych lat międzywojennych, biorą swój początek na zachodzie i na wschodzie Europy już przed r. 1914. Również i w Polsce /a pierwsze przejawy ekspresjonizmu uważa się często twórczość niektórych pisarzy Młodej Polski, jak Przybyszewski czy Tadeusz Miciński, gdy chodzi o futuryzm - pierwsze odosobnione utwory Jerzego Jankowskiego pojawiają się na łamach prasy również już w roku 1913. Wtedy też drukują pierwsze juwenilia Lechoń i Tuwim.

Mimo to cofanie się poza rok 1914 musiałoby rozbić ramy antologii, której punkt wyjścia i tak dostatecznie się komplikuje. Niezależnie bowiem od zapowiedzi nowych nurtów, trwają nadal - i to przez długi czas jeszcze - zjawiska będące podzwonnem epoki minionej. Do r. 1926 tworzy Jan Kasprowicz, jeszcze dłużej żyją i piszą tacy poeci, jak Antoni Lange, Artur Oppman (Or-Ot), Franciszka Arnsztajnowa, Benedykt Hertz, Jan Lemański, Maria Grossek-Korycka, Maryla Wolska, Stanisław Wyrzykowski, nie mówiąc o Staffie i Leśmianie, z których pierwszy w równej mierze co z Młodą Polską, a drugi - w mierze przeważającej - związany jest z dwudziestoleciem.

Za cofnięciem się do r. 1914 przemawia jednak nie chęć zagarnięcia schedy po Młodej Polsce, co byłoby raczej sprawą kłopotliwą, ale fakty dotyczące rozwoju nowej poezji: już w latach I wojny światowej ukazują się pierwsze numery „Pro arie et studio”, zapoczątkowującego nurt skamandrycki, i poznańskiego „Zdroju", głównego, choć wątłego może jako przejaw oryginalnej myśli twórczej organu ekspresjonistów polskich. W zbiorach poetyckich futurystów i skamandrytów, które pojawiają się w latach 1918-19, zawarto dorobek poetycki powstały również i w latach wojennych, a nawet przedwojennych. I wreszcie - rzecz ostatnia, ale nie najmniej ważna - nie wydaje nam się, ażeby dziś, po okresie nowych prób dziejowych, na jakie wystawiony został naród w latach II wojny światowej, niewarta była przypomnienia skromna i tradycyjna w formie, ale ważna Jako poświadczenie ciągłości losów naszej poezji, liryka patriotyczna i żołnierska z lat, w których walczono o wolną Polskę. Stanowi ona bowiem tak samo istotny komponent dla naszej poetyckiej tradycji w dwudziestoleciu, jak dla liryki współczesnej .strofy poetów I Armii czy okupowanej Warszawy. […]

RYSZARD MATUSZEWSKI

SEWERYN POLLAK

1962 r.

 

 

*   *   *

Indeks nazwisk autorów objętych antologią (dotyczy dwutomowego wydania III antologii z 1984 r.). Cyfrą rzymską podano numer tomu, arabską – numer strony w danym tomie (mk)
.

Arnsztajnowa Franciszka I 68 / Baliński Stanisław I 328 / Balk Henryk II 158 / Baumgardten Aleksander II 314 / Bąk Wojciech II 296 / Bederski Adam I 232 / Bielski Konrad II 51 / Bieńkowski Zbigniew II 373 / Bogusławski Antoni I 142 / Brandstaetter Roman II 141 / Braun Jerzy I 364 / Braun Mieczysław II 17 / Broniewski Władysław I 423 / Brucz Stanisław I 383 / Brzechwa Jan II 14 / Brzękowski Jan I 404 / Brzostowska Janina I 359 / Bujnicki Teodor II 238 / Ciesielczuk Stanisław II 82 / Czechowicz Józef II 53 / Czerkawska Maryla I 122 / Czernik Stanisław II 170 / Czuchnowski Marian II 181 / Czyżewski Tytus I 269 / Paukszta Olga II 368 / Długosz Stanisław I 135 / Dobrowolski Stanisław Ryszard II 88 / Domiński Henryk II 331 / Dziekoński Albin II 42 / Eiger Stefan Marek (patrz Stefan Napierski) / Ejsmond Julian I 147 / Eminowicz Ludwik I 119 / Eminowicz Roman I 354 / Feldhorn Juliusz I 362 / Fik Ignacy II 186 / Flukowski Stefan II 102 / Frasik Józef Andrzej II 346 / Gacki Stefan Kordian I 387 / Galis Adam II 177 / Gałczyński Konstanty Ildefons II 110 / Gałuszka Józef Aleksander I 361 / Ginczanka Zuzanna II 354 / Godlewski Stefan I 145 / Gołębiowski Stefan II 364 / Grędziński Stanisław I 284 / Grossek-Korycka Maria I 64 / Grot Juliusz II 208 / Hemar Marian II 155 / Hertz Benedykt I 60 / Hertz Paweł II 358 / Hollender Tadeusz II 304 / Hulewicz Witold I 244 / Husarski Karol I 333 / Huszcza Jan II 372 / Iłłakowiczówna Kazimiera I 150 / Iwaniuk Wacław II 335 / Iwanowski Bronisław I 338 / Iwańska Alicja II 374 / Iwaszkiewicz Jarosław I 216 / Janczarski Czesław II 333 / Jankowski Jerzy I 263 / Janta-Połczyński Aleksander II 144 / Januszewska Hanna II 146 / Jasieński Bruno I 300 / Jasnorzewska-Pawlikowska Maria (patrz Pawikowska-Jasnorzewska Maria) / Jastrun Mieczysław II 21 / Jaworski Kazimierz Andrzej II 49 / Kajka Michał I 58 / Karpiński Światopełk II 271 / Karski Gabriel I 325 / Karski Zygmunt I 326 / Kasprowicz Antoni II 226 / Kasprowicz Jan I 39 / Kołoniecki Roman II 132 / Kościelski Władysław I 131 / Kott Jan II 352 / Kozikowski Edward I 356 / Kruszewska Felicja II 34 / Kurek Jalu I 411 / Lange Antoni I 45 / Lec Stanisław Jerzy II 213 / Lechoń Jan I 159 / Lemański Jan I 62 / Leśmian Bolesław I 85 / Lewik Włodzimierz II 160 / Lewin Leopold II 179 / Liebert Jerzy I 446 / Lisiewicz Mieczysław II 153 / Łazowertówna Henryka II 138 / Łobodowski Józef II 324 / Łopalewski Tadeusz II 33 / Madej Antoni II 172 / Maliszewski Aleksander II 84 / Małaczewski Eugeniusz I 353 / Maśliński Józef II 259 / Maykowski Stanisław I 109 / Mączka Józef I 133 / Michalski Bronisław Ludwik II 316 / Mieczysławski Jan I 126 / Mikiewicz Konstanty II 289 / Miller Jan Nepomucen I 246 / Miłosz Czesław II 247 / Minkiewicz Janusz II 280 / Młodożeniec Stanisław I 278 / Morski Eugeniusz II 168 / Morstin Ludwik Hieronim I 128 / Mortkowicz-Olczakowa Hanna II 10 / Mrozowski Wacław II 337 / Napierski Stefan II 5 / Nędza-Kubiniec Stanisław II 233 / Niżyński Marian II 265 / Obertyńska Beata II 39 / Odlanicka-Szczepańska Nora II 377 / Olcha Antoni II 231 / Olczakowa-Mortkowicz Hanna (patrz Mortkowicz-Olczakowa Hanna) / Oppman Artur I 49 / Ostrowska Bronisława I 112 / Ożóg Jan Bolesław II 343 / Paczkowski Jerzy II 277 / Pasternak Leon II 217 / Pawlikowska-Jasnorzewska Maria I 337 / Peiper Tadeusz I 367 / Piechal Marian II 129 / Pietrkiewicz Jerzy II 348 / Pietrzak Włodzimierz II 350 / Piętak Stanisław II 319 / Pigwa Szymon II 164 / Piwowar Lech II 189 / Pleśniarowicz Jerzy II 378 / Pluciński Kazimierz (patrz Pigwa Szymon) / Podhorski-Okołów Leonard I 322 / Przyboś Julian I 389 / Przyłuski Bronisław II 165 / Przysiecki Feliks I 319 / Putrament Jerzy II 256 / Rogowski Stanisław II 311 / Rydzewska Nina II 86 / Rymkiewicz Aleksander II 281 / Rytard Jerzy Mieczysław I 332 / Rzeczyca Artur II 339 / Sebyła Władysław II 74 / Serafinowicz Leszek (patrz Jan Lechoń) / Skuza Wojciech II 227 / Słobodnik Włodzimierz II 69 / Słonimski Antoni I 187 / Słoński Edward I 52 / Smutek Jan (patrz Gołębiowski Stefan) / Sowiński Adolf II 360 / Sowiński Kazimierz II 136 / Stachowski Józef II 341 / Staff Leopold I 72 / Stande Stanisław Ryszard I 419 / Stern Anatol I 290 / Stępowski Janusz II 150 / Stur Jan I 234 / Stwora Stanisław I 140 / Sułkowski Tadeusz II 269 / Swinarski Artur Maria II 44 / Szantroch Tadeusz I 358 / Szczawiej Jan II 175 / Szczepańska-Odlanicka Nora (patrz Odlanicka-Szczepańska Nora) / Szczęsny Aleksander I 125 / Szemplińska Elżbieta II 284 / Szenwald Lucjan II 93 / Sztaudynger Jan II 47 / Szymański Edward II 202 / Szymel Maurycy II 162 / Śpiewak Jan II 223 / Świrszczyńska Anna II 301 / Teslar Józef Andrzej 138 / Tetera Jerzy (patrz Stanisław Długosz) / Timofiejew Grzegorz II 137 / Tuwim Irena I 334 / Tuwim Julian I 167 / Twardowski Jan II 382 / Wandurski Witold I 414 / Wat Aleksander I 286 / Ważyk Adam I 374 / Weintraub Jerzy Kamil II 366 / Wierzyński Kazimierz I 203 / Wit Juliusz II 193 / Wittlin Józef I 237 / Wojnarowska Zofia I 117 / Wolica Andrzej II 196 / Wolska Maryla I 69 / Wołoszynowski Julian II 11 / Wygodzki Stanisław II 198 / Wyka Jan II 221 / Zagórski Jerzy II 239 / Zahradnik Jan II 37 / Zegadłowicz Emil 248 / Żelechowski Włodzimierz II 148 / Żytomirski Eugeniusz II 176.